Hér er įhugavert bréf sem birtist ķ Morgunblašinu įriš 1994 en žar er m.a. vitnaš ķ orš Jóhannesar Jónssonar, kaupmanns frį įrinu 1991 aš žaš vęri stórhęttulegt fyrir verslun og neytendur ķ landinu ef einn ašili nęši of stórum hluta markašarins og vķsaši hann m.a. ķ töluna 40% markašshlutdeild sem vęri alltof stór.

Baugur hefur ķ kringum 65-70% markašshlutdeild į Ķslandi og žvķ fróšlegt aš heyra hvaša įlit hann hefur į žvķ ?

Mišvikudaginn 14. september, 1994 - Ašsent efni
Opiš bréf til Jóhannesar Jónssonar kaupmanns ķ Bónus og stjórnarformanns

Opiš bréf til Jóhannesar Jónssonar kaupmanns ķ Bónus og stjórnarformanns Baugs, innkaupafyrirtękis Bónusar og Hagkaupa Mķn spurning til Jóhannesar er: Hvaš hefur breyst į rśmum žremur įrum, segir Frišrik G. Frišriksson, og vitnar ķ ummęli ķ Tķmanum.

Ķ DAGBLAŠINU "Tķmanum" žann 26. mars 1991 var haft vištal viš žig og žś sagšir eftirfarandi:

"Žaš er afar óhollt ķ kapķtalķsku žjóšfélagi, aš eitt fyrirtęki verši svo stórt aš žaš nįi kannski 30­40% markašshlutdeild. Žaš į sér hvergi hlišstęšu ķ nįgrannalöndum okkar aš eitt fyrirtęki nįi slķkum tökum. Žaš eru rosaleg völd fólgin ķ žvķ aš vera smįsali. Nįir žś góšum tökum į smįsölumarkaši, žį nęrš žś lķka kerfisbundiš tökum į įkvešnum išnaši. Žaš er mjög hęttulegt bęši framleišendum og innflytjendum verši einn smįsali mjög stór. Hann ręšur žį ekki ašeins miklu um vöruval į markašnum, heldur getur hann lķka fariš aš framleiša veršbólgu ķ žjóšfélaginu.

Hvernig? Tökum dęmi: Segjum aš žś hafir 40% markašshlutdeild į įkvešnu sviši. Fyrir ķslenskan framleišanda skiptir žį miklu mįli aš žś seljir vörurnar hans. "Sjįlfsagt," segir žś, "en ég vil žį fį 20% afslįtt." Viš svo mikinn afslįtt ręšur framleišandinn ekki. Og hvaša rįš hefur hann žį til aš komast inn ķ žetta stóra fyrirtęki? Jś, hann į eina leiš: Hann getur hękkaš veršiš hjį sér um svona 7% yfir lķnuna til aš kaupa sig inn ķ hillurnar hjį žér. En žar meš hefur vöruveršiš hękkaš yfir allt landiš - lķka hjį žér, žó žś getir aušvitaš selt hlutfallslega ódżrara en hinir, vegna 20% afslįttarins sem žś pressašir ķ gegn.

Svona er unniš hér ķ žjóšfélaginu, žegar völdin komast į stórar hendur. Fyrir žessu verša menn ķ smįišnaši. Žaš er bara snśiš upp į hendurnar į žeim og žeir eiga ekki annarra kosta völ en aš hękka vörurnar sķnar, til žess aš geta veitt žeim stóru sérkjör."

Sem fį svo kannski lof og prķs fyrir aš stušla aš lįgu veršlagi?

"Einmitt, - žó hinn sami sé jafnvel valdur aš žvķ aš hękka vöruveršiš ķ landinu. Žetta į sér staš."

Svo mörg voru žau orš. Mķn spurning til Jóhannesar er: Hvaš hefur breyst į žessum rśmum žrem įrum sem veldur žvķ aš žś afneitar žś žessum sannindum?

Höfundur er kaupmašur ķ F&A og formašur veršlagsnefndar Félags dagvörukaupmanna.

Frišrik G. Frišriksson





Mišvikudaginn 22. febrśar, 1995 - Ašsent efni
Bónus-Hagkaups-hringurinn bregst skyldum sķnum

Bónus-Hagkaups-hringurinn bregst skyldum sķnum. Samkeppnisrįš komst aš žeirri nišurstöšu, aš mati Frišriks G. Frišrikssonar, aš Bónus¬Hagkaups¬veldiš vęri markašsrįšandi.

HINN 3. febrśar sl. kvaš Samkeppnisrįš upp śrskurš ķ kęru gegn Bónus-Hagkaups-veldinu yfir žvķ, aš žaš vęri markašsrįšandi og beitti undirveršlagningu.

Samkeppnisstofnun komst aš žvķ aš 25 vörutegundir, sem hśn rannsakaši hjį Bónus, vęru undirveršlagšar žannig aš fyrirtękiš seldi žęr meš allt aš 29% tapi.

Žrįtt fyrir žessa undarlegu višskiptahętti Bónus taldi Samkeppnisrįš ekki įstęšu til aš banna žessa undirveršlagningu.

Į sama tķma komst Samkeppnisrįš eindregiš aš žeirri nišurstöšu aš Bónus-Hagkaups-hringurinn vęri oršinn markašsrįšandi og žyrfti žvķ aš taka sérstakan vara viš višskiptahįttum hans meš žessum oršum:

"Undirveršlagning sem ekki er ķ samhengi viš žį veršlagningu, sem er į markašnum, getur veriš varasöm. Hśn hlżtur aš leiša til žess aš birgjar viškomandi vöru eša keppinautar į smįsölustigi kaupa vöruna žar sem hśn er undirveršlögš, enda brżtur žaš ekki ķ bįga viš samkeppnislög."

Skilaboš Samkeppnisrįšs til annarra verslana voru žvķ einföld: Žiš skuluš fara og kaupa vöruna sem er undirveršlögš, žar sem hśn er til sölu. Žar sem Bónus selur sumar vörur sannanlega langt undir heildsöluverši į markašnum, žį getur hiš markašsrįšandi fyrirtęki Bónus nś ekki lengur neitaš aš selja vöruna sem žeir bjóša.

Fyrirtęki mitt, Birgšaverslunin F&A, hefur skuldbundiš sig til aš śtvega kaupmönnum (og žar meš višskiptavinum žeirra) vörur į lęgsta mögulega verši.

Meš hlišsjón af śrskurši Samkeppnisrįšs įkvaš ég aš lįta į žaš reyna hvort Bónus-Hagkaups-hringurinn, sem yfirlżst markašsrįšandi afl, hlķtti žessari nišurstöšu Samkeppnisrįšs.

Fór ég žį ķ tvęr bśšir Bónus og hugšist kaupa fjórar vörutegundir, sem voru žar į miklu lęgra verši en venjulegu heildsöluverši. En žaš kom brįtt ķ ljós, aš Bónus ętlaši sér ekki aš hlķta śrskurši Samkeppnisrįšs né standa viš skyldur sķnar sem markašsrįšandi afl. Višskipti mķn voru stöšvuš, sjįlfur forstjórinn tók innkaupakörfuna af mér meš offorsi og fśkyršum.

Daginn eftir virtist forstjórinn gera sér grein fyrir žvķ aš ašstaša hans sem markašsrįšandi afls vęri žannig, aš hann gęti ekki neitaš mér um višskiptin. Hann lżsti žvķ opinberlega yfir aš hann skyldi afgreiša vörur ķ magni, žaš žyrfti ašeins aš leggja inn pöntun. Žessa yfirlżsingu gaf hann jafnframt ķ sjónvarpi į Stöš 2.

Ég lagši žį samkvęmt loforši hans inn pöntun į nokkru magni af fjórum vörutegundum: 1) Matarkex frį Frón, 2) Mjólkurkex frį Frón, 3) Nišursošnar baunir frį Ora (hįlfdósir) og 4) Pylsusinnep frį SS.

Bónus hefur nś eftir į lżst žvķ yfir, aš pöntunin verši ekki afgreidd!! Forstjórinn ber fyrir sig aš vörur žessar hafi ašeins veriš į vikulegu tilbošsverši og aš hann sé ekki skyldur aš afgreiša vörur į svo sérstöku verši.

Viš teljum aš samkvęmt śrskurši Samkeppnisrįšs sé hann sem markašsrįšandi afl alveg eins skyldugur aš afhenda hverjum sem er vörur į vikulegu tilbošsverši. Žaš sem verra er, aš žaš eru ósannindi hjį honum aš vörur žessar hafi veriš į nokkru "vikulegu tilbošsverši". Žvert į móti hef ég sannanir fyrir žvķ aš žessi undirveršlagning į tilgreindum vörum hefur stašiš yfir svo mįnušum skiptir.

Vegna žessara ósęmilegu verslunarhįtta, žar sem Bónus brżtur strax reglur žęr sem Samkeppnisrįš setti viku įšur, hef ég nś leitaš įlits Samkeppnisstofnunar um žaš, hvort Bónus hafi sem markašsrįšandi afli veriš heimilt aš neita mér um afgreišslu į vörum og sömuleišis hvort Bónus sé heimilt aš skammta undirveršlagša vöru ķ bśšum sķnum. Hér er um aš ręša višskiptalegar hindranir sem eru brot į almennum samkeppnisreglum.

Nś bķš ég meš eftirvęntingu eftir śrskurši Samkeppnisrįšs. Žaš vęru miklar hagsbętur fyrir žį mörgu neytendur, sem hafa ekki ašstöšu til aš versla ķ stórmörkušum, ef hinir almennu kaupmenn fengju tękifęri til ķ samręmi viš samkeppnisreglur, aš kaupa vörurnar žar sem žęr eru ódżrastar. Žaš er markmiš Samkeppnisstofnunar og samkeppnislaga og ętti lķka aš vera Bónus ķ hag. Bónus ętti heldur ekki aš hafna žessum įgętu višskiptum, sem gętu oršiš mjög umsvifamikil meš tķmanum og stórkostlega hagstęš fyrir heimilin ķ landinu.

Höfundur er forstjóri Birgšaverslunarinnar F&A, sem hefur tekiš aš sér śtvegun į vörum į lęgsta hugsanlegu verši fyrir Félag dagvörukaupmanna.

Frišrik G. Frišriksson

Hvaš er undirveršlagning?

Hvaš kemur hśn hinum almenna neytanda viš?

Hvers vegna er hśn framkvęmd?

Til aš skżra žetta mį setja upp eftirfarandi dęmi:

Verslun kaupir mjólkurkex hjį framleišanda į kr. 100 (aš öllum afslętti frįdregnum). Kaupmašurinn žarf aš greiša viršisaukaskatt (vsk.) sem er ķ žessu tilfelli 24,5%. Hann greišir žvķ alls kr. 124,50. Venjulegir višskiptahęttir eru žeir aš hann leggur į vöruna til aš standa undir eigin rekstri, segjum 20% įlagningu. Varan kostar žį neytanda kr. 120 plśs vsk. af žeirri upphęš kr. 29,40. Samtals kr. 149,40. Kaupmašurinn žarf sķšan aš skila ķ rķkissjóš mismuninum į žeim vsk. sem hann greiddi og žeim sem neytandinn greiddi sem gera kr.. 4,90.

Ef stórmarkašurinn selur kexiš undir kostnašarverši (undirveršlagning), žį lķtur dęmiš öšru vķsi śt. Segjum aš hann kaupi vöruna į sama verši (100 plśs 24,50=124,50) en selur t.d. į 20% undir kostnašarverši ž.e. kr. 80.00 plśs vsk. af žeirri upphęš, sem er 19.60, samtals 99,60. Nś halda margir aš hann tapi kr. 20,00 į hverjum pakka, en svo er ekki, žvķ hann fęr mismuninn į žeim vsk. sem hann greiddi og žeim sem neytandinn greiddi = kr. 4,90 endurgreiddan śr rķkissjóši. Tap kaupmannsins viš undirveršlagninguna er žvķ ekki kr. 20,00 į pakkann heldur kr. 15,10.

Hvaš žżšir žetta fyrir neytendur almennt?

Stašreyndin er sś, aš allir landsmenn, hvar sem žeir bśa og hvar sem žeir kaupa inn eru meš sköttum sķnum aš greiša nišur fjóršung af tapi stórverslana sem stunda undirveršlagningu ķ gegnum rķkissjóš.

Hvers vegna er undirveršlagning?

Žęr verslanir, sem stunda markvissa undirveršlagningu til lengri tķma, en žaš geta einungis žeir allra stęrstu, eru aš lokka neytendur til sķn. Žessar vörur eru oft į neytendasķšum dagblašanna ķ formi verškannana og geta žeir litiš į tapiš af undirveršlagningunni sem auglżsingakostnaš. Žeir nį sķšan upp tapinu meš sölu į öšrum vörum sem bera góša įlagningu.

Neytendur alls landsins greiša fjóršung af strķšsrekstri markašsrįšandi afla, sem m.a. hafa žau įhrif aš smęrri kaupmenn leggjast smįmsaman af og stór fjöldi neytenda er aš greiša nišur vörur fyrir ašra neytendur.



Laugardaginn 27. maķ, 1995 - Ašsent efni
Bónus vinnur įfangasigur!

Žaš į ekki aš vera hlutverk Samkeppnisstofnunar, segir Frišrik G. Frišriksson, aš vernda hagsmuni einnar verslunar fram yfir ašrar

BÓNUSVERSLANIR vinna įfangasigur ķ barįttunni viš aš śtrżma smęrri verslunum landsins. Félag dagvörukaupmanna, Félag ķslenskra stórkaupmanna og Samtök išnašarins lögšu fram erindi til Samkeppnisstofnunar um mitt sķšasta įr til aš fį leišréttingu og skżringu į samkeppnisstöšu félaga innan sinna vébanda.

Svar Samkeppnisstofnunar:

1. Samkeppnisstofnun komst aš žeirri nišurstöšu aš samsteypan Hagkaup-Bónus-Baugur vęri markašsrįšandi afl į ķslenska matvęlamarkašinum. Fljótt į litiš virtist hér vera um aš ręša mikinn įfangasigur fyrir réttmęta višskiptahętti og ešlilega samkeppni. En hitt var ekki śtskżrt hvaša skyldum slķku markašsrįšandi afli bęri aš hlķta og žaš er aš okkar mati enn óljóst.

2. Spurningunni hvort markašsrįšandi afl mętti selja vörur undir kostnašarverši var ķ fyrstu svaraš į eftirfarandi hįtt: - Samkeppnisstofnun komst aš žvķ eftir eigin rannsókn aš Bónusverslanirnar seldu fjölda vörutegunda undir kosnašarverši, en sį žį ekkert athugavert viš aš markašsrįšandi afl selji vörur žannig, žó hluti af slķkri undirveršlagningu sé fjįrmögnuš af rķkissjóši ķ formi endurgreidds viršisaukaskatts. Stofnunin taldi hins vegar ešlilegt aš kaupmenn og birgjar keyptu vörur sķnar žar sem veršiš er lęgst og rįšlagši okkur žannig aš kaupa žessar nišurgreiddu vörur ķ Bónusverslununum.

Lįtiš reyna į śrskuršinn

Kaupmašur ķ Félagi dagvörukaupmanna, sem er undirritašur, vildi lįta į žetta reyna og hóf kaup į vörum ķ Bónus. Įstęša slķkra kaupa var augljós. Vörurnar sem um ręšir voru į lęgra verši en kaupmenn gįtu fengiš hjį sjįlfum innflytjendum og framleišendum. Meš žvķ aš kaupa vörurnar žar sem žęr voru ódżrastar gįtu kaupmenn endurselt žęr til višskiptavina sinna um land allt į lęgra verši en ella.

Fyrstu višbrögš voru aš forrįšamenn Bónus sögšu mér aš leggja inn pöntun sem ég og gerši, en žrįtt fyrir loforš žeirra, sem m.a. kom fram ķ fjölmišlum, sviku žeir žaš, neitušu aš afgreiša pöntunina og tóku žess ķ staš žess upp į žvķ aš aš skammta žessar vörutegundir. Sķšar var mér alfariš meinaš aš kaupa ķ verslunum Bónus.

Žessi višbrögš kęrši ég fyrir Samkeppnisstofnun, žar sem virtist ljóst, aš žau vęru augljós brot į śrskurši hennar og vildi žannig ganga śr skugga um žaš, hvort nokkuš vęri aš marka fyrri śrskurš hennar.

Tveggja mįnaša mešferš!

Žessi ofur einfalda kęra mķn var sķšan ķ mešferš Samkeppnisstofnunar ķ hvorki meira né minna en tvo mįnuši, frį 13. mars, žar til ég fékk loks śrskurš žann 15.maķ!

Kęran var afgreidd į eftirfarandi hįtt: Kröfu minni um aš fį aš versla óįreittur ķ verslunum Bónus var hafnaš!!! Einnig fékk hiš markašsrįšandi afl heimild til aš skammta vörur ķ verslun sinni aš vild "svo fremi aš slķk takmörkun sé byggš į réttmętum sjónarmišum og aš takmörkun sé beitt meš hlutlęgum og almennum hętti", hvaš svo sem žaš nś žżšir.

Žaš į ekki aš vera hlutverk Samkeppnisstofnunar aš vernda hagsmuni einnar verslunar fram yfir ašrar og allra sķst verslun sem stofnunin sjįlf hefur skilgreint sem markašsrįšandi į matvęlamarkašinum.

Samkeppnisstofnun ekki starfi sķnu vaxin?

Žaš er nś augljóst aš Samkeppnisstofnun hefur meš žessari įkvöršun į engan hįtt bętt samkeppnisstöšu minni verslana į landinu nema sķšur sé og er slķk nišurstaša meš öllu óvišunandi. Nišurstöšur beggja śrskurša gera įętlanir smęrri verslana um sameiginleg hagstęš innkaup miklu erfišari žegar Samkeppnisstofnun og Samkeppnisrįš slį skjaldborg um stórveldiš į markašinum eins og gert er meš žessum śrskuršum.

Viš teljum aš Samkeppnisstofnun sżni, aš hśn sé ekki starfi sķnu vaxin ķ žessu mįli, žvķ augljósa mótsögn er aš finna ķ fyrri śrskurši žar sem okkur er bent į aš kaupa vörurnar žar sem žęr eru ódżrastar, og hinsvegar ķ žessum śrskurši žar sem Bónusverslunum er leyft aš hafna višskiptum! Minni kaupmenn eru meš žessu skikkašir til aš kaupa vörur oft į mun hęrra verši hjį heildsölum og framleišendum en žęr eru bošnar ķ smįsölu hjį "stóra bróšur". Žessi stašreynd bitnar endanlega į žeim neytendum, sem versla viš kaupmanninn į horninu, aš ég tali nś ekki um žį neytendur sem bśa śti į landsbyggšinni.

Viš lķtum svo į aš markašsrįšandi fyrirtęki, sem notar stęrš sķna ekki ašeins til aš nį óešlilega lįgum kjörum frį framleišendum og innflytjendum heldur einnig til aš selja fjölda vörutegunda undir kostnašarverši, sé aš grafa undan rekstrargrundvelli smęrri verslana um land allt, verslana sem hafa óumdeildu hlutverki aš gegna gagnvart žeim neytendum sem af żmsum įstęšum geta eša vilja ekki versla ķ stórmörkušunum. Auk žess er žaš óréttlįtt aš žorri landsmanna greiši nišur verš hjį žeim sem selja undir kostnašarverši ķ formi endurgreidds viršisaukaskatts.

Rįšherra beiti sér fyrir réttlęti

Tilraunir okkar til aš nį rétti okkar ķ gegnum Samkeppnisstofnun hafa žannig alls ekki boriš žann įrangur sem viš vęntum og teljum ešlilegan samkvęmt samkeppnislögum. Jafnvel žótt Samkeppnisstofnun og Samkeppnisrįš hefšu komist aš žeirri nišurstöšu aš kaupmenn męttu kaupa óhindraš ķ verslunum Bónus, žį teljum viš žaš heldur ekki ešlilega višskiptahętti, en nįnast nišurlęgjandi aš žurfa aš kaupa vörur ķ smįsöluverslun fremur en beint frį framleišendum og innflytjendum. Žessi réttlętisbarįtta hefur kostaš okkur mikinn tķma og mikla fjįrmuni m.a. ķ lögfręšikostnaš og žaš er okkur um megn aš halda žessari barįttu įfram į žessum vettvangi. Viš sjįum nś ekki ašra leiš en aš leita beint til višskiptarįšuneytis og rįšherra og bišja um endurskošun į mįlinu öllu.

Ég vil nota tękifęriš og skora į nżjan višskiptarįšherra aš hann beiti sér fyrir réttlęti ķ žessu mįli, žvķ ef žaš veršur ekki gert fyrr en sķšar, žį stefnir ķ žaš aš ašeins ein matvöruverslun verši eftir ķ landinu.

Höfundur er fyrrv. varaformašur Dagvörukaupmanna.

Frišrik G. Frišriksson





Sunnudaginn 13. febrśar, 2000 - Ašsent efni
Hvers vegna hefur verš į innfluttum matvęlum hękkaš?

Frišrik G. Frišriksson

Žaš er sem sagt aršsemiskrafa hluthafa og sjįlfumgleši stjórnenda sem ręšur feršinni, segir Frišrik G. Frišriksson, og hśn skeytir engu um žaš hvaša afleišingar slķkar hękkanir hafa fyrir fjölskyldurnar ķ landinu.


UNDANFARNA daga hafa żmsir ašilar veriš aš fįrast yfir žvķ aš verš į matvörum hafi hękkaš śr hófi fram.

Starfsmašur Hagstofu tjįši sig ķ śtvarpi 26. janśar um žetta mįl og sagši aš verš į innfluttum matvörum hafi hękkaš um 7,8 % į milli įra įn sżnilegrar įstęšu žegar tekiš er miš af veršžróun erlendis og gengisžróun ķslensku krónunnar.

Žaš žarf engan sérfręšing til aš skilja hvaš hefur gerst: Seljendur hafa hękkaš įlagninguna į milli 12 og 18% į žessu tķmabili. En er nokkuš viš žessu aš segja žar sem įlagning į matvöru er frjįls? Įstęša fyrir žvķ aš hin aukna įlagning er hęrri en raunveršhękkunin er sś aš gjaldeyrir evružjóša kostaši um 10% meira ķ įrsbyrjun 1999 heldur en ķ janśar 2000 og aš mešaltali 20% meira en ķ įrsbyrjun 1996. Um helmingur alls innflutnings į matvęlum er frį löndum sem notast viš evruna. Samkvęmt skżrslum hagstofu hefur ekki veriš meira en 1% mešalhękkun į matvörum ķ žessum löndum sķšustu tvö įrin. Įlagning fer į innkaupsverš vöru. Birgjar, ž.e. heildsalar, hafa ekki hirt nema hluta af žessum gengishagnaši eša ašeins į žeim vörum sem žeir selja kaupmanninum į horninu en ekki stórmörkušunum. Žaš eru žvķ stórmarkaširnir sem bera įbyrgš į žessari nżju stöšu, sem menn žekktu įšur fyrr ašallega ķ tengslum viš gengisfellingar.

Hvers vegna eru stórmarkaširnir aš hękka verš į matvęlum viš ašstęšur sem ķ raun og veru gefa tilefni til umtalsveršrar veršlękkunar?
Matvęlaverslun į Ķslandi hefur ekki veriš ofalin sķšustu įrin, jafnvel žó aš įlagning hafi veriš frjįls um įrabil. Starfsfólk ķ žessari grein verslunar hefur veriš lįglaunafólk og er enn. Til skamms tķma mįtti rekja žetta til aukinnar og óvęginnar samkeppni hins frjįlsa markašar. Ķ dag er žessi óvęga samkeppni hins vegar ekki lengur fyrir hendi. Er žį ekki sjįlfsagt og ešlilegt aš matvęlaverslunin bęti hag sinn?

Rekstrarumhverfi matvęlaverslunar ķ dag er lżsandi dęmi um žaš sem hagfręšin kallar ófullkomna samkeppni og į erlendu fagmįli kallast "oligopol". Nįnar tiltekiš er hér į feršinni oligopol ķ žröngri merkingu žess oršs, žar sem örfį stór fyrirtęki eru į markaši įsamt mörgum litlum. Munurinn į žessu įstandi og žeirri fįkeppni žar sem ašeins fį stór fyrirtęki stjórna feršinni, lķkt og tķškast hér į landi ķ olķuverslun og flutningum, er sį, aš bęši olķuverslun og flutningar eru miklu gegnsęrri starfsemi og žvķ aušveldara fyrir stjórnvöld aš kippa ķ spottana ef veršmyndun fer fram meš óešlilegum hętti. Hins vegar geta žessir stóru risar ķ matvęlaverslun skammtaš sér arš og eru einungis ķ samkeppni viš örsmį fyrirtęki, sem m.a.. vegna óhagkvęms rekstrarforms neyšast til aš vera meš miklu hęrra verš til aš skrimta. Stóru fyrirtękin geta skżlt sķnu hįa verši į bak viš litlu fyrirtękin. Stóru fyrirtękin geta haft samrįš sķn į milli, žótt ugglaust sé oftast um aš ręša oftast žegjandi samkomulag, žar sem undir liggur ótti viš veršstrķš sem myndi koma sér illa viš öll stórfyrirtękin sem hlut eiga aš mįli.

Vissulega vęri hękkun veršs aš einhverju leyti réttlętanlegt ef stórmarkašarnir myndu nota hinn aukna hagnaš sinn til aš leišrétta laun starfsmanna sinna, en žaš er žvķ mišur ekki raunin hér fremur en annars stašar ķ heiminum, žar sem samskonar einokunarstaša kemur upp og eigendur fyrirtękjanna eru ašrir en starfsmennirnir sjįlfir. Aukinn hagnašur er notašur af eigendum hlutabréfa til aš leika sér ķ stóra alheimsmatadorinu. Žaš er sem sagt aršsemiskrafa hluthafa og sjįlfumgleši stjórnenda sem ręšur feršinni og hśn skeytir engu um žaš hvaša afleišingar slķkar hękkanir hafa fyrir fjölskyldurnar ķ landinu.

Žįttur Bónusar og stjórnvalda
Nś er rétt aš lķta į hvernig žetta byrjaši allt saman og hvernig viš komumst ķ žį stöšu sem viš erum ķ žessa dagana. Žaš uršu meiri hįttar žįttaskil ķ ķslenskri verslun fyrir rśmum įratug žegar heildsalar voru oršnir hvekktir į stęrš og hörku Hagkaups. Óįnęgjan meš markašsrįšandi stöšu žessa eina fyrirtękis leiddi loks til žess aš heildsalar lżstu sig reišubśna aš lįna vörur ķ nżja verslun sem bar nafniš Bónus. Hér var į feršinni nokkurs konar umbošsverslun įn mikils tilkostnašar. Hśn notašist viš leiguhśsnęši, takmarkaš vöruval og engar auglżsingar. Žessi verslun gat unniš meš miklu lęgri įlagningu en ašrir. Ķ žį daga žótti mönnum Hagkaup allt of stórt fyrirtęki og heildsalar óttušust žį einokunarašstöšu sem sķšar įtti eftir aš verša daglegt brauš ķ ķslenskri matvöruverslun. Verslun Bónus gekk betur en nokkurn hafši grunaš. En ekki leiš į löngu įšur en óskabarniš fór aš pķna velgeršarmenn sķna, birgjana, meš öllum hugsanlegum rįšum, s.s. meš eigin innflutningi, hótunum um aš henda śt vörum žeirra o.s.frv. Hiš nżja fyrirtęki hafši m.ö.o. tekiš upp sömu višskiptahętti og "óvinurinn" Hagkaup hafši įšur gert og višhafšir eru af öllum stórmörkušunum ķ dag. Žetta er jafnframt įstęšan fyrir žvķ aš enginn birgir veršur feitur į višskiptum sķnum viš stórmarkašina, en bętir sér žaš upp meš žvķ aš selja smęrri kaupmönnum į hęrra verši. Žvķ fer fjarri aš žetta hafi einungis valdiš gremju, žvķ stjórnvöld og fleiri ašilar sįu sér hag ķ hinni nżju einokunarverslun, sem raunar er engu betri en sś illręmda einokunarverslun sem Danir višhöfšu hér į landi og oft hefur veriš talin ein helsta réttlęting fyrir žvķ aš Ķslendingar sögšu skiliš viš konungsveldiš og geršust sjįlfstęš žjóš..

Smęrri kaupmenn fóru ķ auknum męli aš gera innkaup sķn ķ Bónus žvķ žar fékkst lęgra verš en hjį birgjunum sjįlfum, sama hvort vörurnar voru frį innlendum framleišendum eša innflutningsfyrirtękjum.

Įstęšan fyrir įnęgju stjórnvalda hefur ekki veriš öllum ljós, en skżringin er eftirfarandi. Žessi nżja verslun lękkaši "opinbert" verš ķ landinu. Žegar framfęrsluvķsitalan, sem nś heitir vķsitala neysluveršs, var reiknuš, söfnušu embęttismenn lęgsta verši matvara į hverjum tķma, įn žess aš gefa skżringu į žvķ hvernig žaš verš varš til, hvort žaš var undir kostnašarverši eša eitthvaš annaš. Žessi stašreynd sżnir aš forsendur vķsitölunnar eru meingallašar og ķ raun hįšar duttlungum eins verslunarfyrirtękis. Hękkun neysluvķsitölunnar kom haršast nišur į žeim sem minnst mįttu sķn, hvort sem žaš var vegna innkaupa į matvęlum, skulda fólksins eša kaupkrafna. Žaš er ekki furša aš af žessu vilji sumir draga žį įlyktun aš pólitķk markašsbśskapar gangi aš miklu leyti śt į aš halda žessum lįglaunastéttum ķ skefjum. Allt žetta var og er gert ķ anda hinnar göfugu frelsisdżrkunar rįšamanna ķ skugga misviturra skólabókaspekinga. Žetta frelsi žżši ķ raun ófrelsi stórs hóps manna, sem hefur ekki efni į žvķ aš kaupa hollan mat og neyšist til aš lifa į ruslfęši og veršur smįm saman aš akfeitum sjśkrahśsmat lķkt og lįgstéttir hįborgar markašbśskaparins ķ Bandarķkjunum.

Stjórnvöld höfšu svo mikilla hagsmuna aš gęta meš žvķ aš notfęra sér hina ódżru verslun til žess aš halda vķsitölu neysluveršs nišri aš žau vöršu hana ķ gegnum žykkt og žunnt, litu fram hjį "viršisaukaskattsmistökum" žar sem Bónus seldi sannanlega mįnušum saman m.a. Coca Cola meš 14% viršisauka ķ staš 24,5% og hirti žar meš milljónir śr rķkiskassanum. Žetta var afgreitt sem tölvumistök. En hér var ekki į feršinni yfirsjón, heldur mį lķta į žetta sem nišurgreišslu rķkisins į matvęlum. Spurningin er bara sś, hvort réttlętanlegt sé aš nišurgreiša ašeins eina verslun, og žaš Coca Cola! Žegar Bónus flutti inn og seldi vörur meš ólöglegum litarefnum, žögšu bęši tollyfirvöld sem og Hollustuvernd žunnu hljóši. Žegar Bónus seldi vörur undir kostnašarverši brįst Samkeppnisstofnun svo hrapallega aš nś er svo komiš aš sś stofnun er varla tekin alvarlega. Rįšamenn og Samkeppnisstofnun svįfu yfir sig žegar Hagkaup, sem žį žegar var oršiš yfirlżst af Samkeppnisstofnun sem markašsrįšandi fyrirtęki, innlimaši Bónus og sķšar 10-11 verslanirnar. Ķ kjölfariš bęttust svo viš tvęr ašrar blokkir matvöruverslana. Rįšamenn vildu samt ekki gefast upp og héldu įfram nišurgreišluhugsjón sinni meš hįvaxtastefnu til aš halda gengi krónunnar allt of hįu, sem įtti aš leiša til lęgra vöruveršs, sem alls ekki hefur oršiš raunin, heldur ašeins aukiš innflutning svo um munar og žar meš aukiš į višskiptahallann.

Žįttur fjölmišla
Aškoma fjölmišla aš žessari sögu var meš ólķkindum. Til aš byrja meš hrifust menn skiljanlega af lęgra vöruverši ķ Bónus. Fjölmišlar veittu versluninni alla žį auglżsingu sem meš žurfti. En žeir halda enn įfram žrįtt fyrir breyttar ašstęšur. Žessi framkoma er dapurlegur vitnisburšur um hve lķtiš fjölmišlar skeyta um žau mįl sem žeir fjalla um. Nżjasta dęmiš ķ žessum dśr er žegar talsmašur stórmarkašanna kvartaši nżveriš mikinn yfir 4% veršhękkun į mjólkurvörum. Žessi uppįkoma er aušvitaš til žess fallin aš slį ryki ķ augu fólks og um leiš aš draga athyglina frį og réttlęta allar hinar veršhękkanirnar. Žarna hitti ein einokunin ašra. Munurinn er samt mikill. Annars vegar Mjólkursamsalan, sem meš hęrra verši stušlar aš įframhaldandi ręktun landsins og bśskap. Žetta mį flokkast undir hugsjón, sem réttlęta mį į żmsa vegu. Hins vegar er um aš ręša stórmarkašina, sem böšlast įfram meš žaš eitt aš leišarljósi aš maka krókinn og sjį hlutabréfin hękka. Hugsjón įn réttlętiskenndar er lķtils virši.

Nżir višskiptahęttir; Pappķr ķ staš alvörupeninga
Annar atburšur ķ ķslenskri verslunarsögu į žessum tķma įtti lķka eftir aš hafa ófyrirsjįanlegar afleišingar og tengist m.a.. žessum veršhękkunum, en žaš var žegar heildsali og ofurhugi keypti heilt olķufélag meš žvķ aš lįta fyrirtękiš sjįlft borga brśsann. Viršulegir bankamenn litu į žetta sem "skandal" aldarinnar. Žessi atburšur varš sķšan fyrirmynd fyrir gamla sem unga athafnarmenn į Ķslandi, ekki sķst bankana. Menn hafa žróaš žessa ašferš enn frekar, žvķ nś er ekki greitt meš venjulegum peningum heldur eru prentašir mišar sem heita hlutabréf og heill skari vatnsgreiddra unglinga ķ žar til geršum stofnunum auglżsa og bjóša til sölu. Fjölmišlar taka hugsunarlaust žįtt ķ leiknum og ęsa venjulegt fólk til aš taka žįtt ķ nżja matadorinu. Allar hugsjónir og réttlętiskennd eru vķšs fjarri. Rétt eins og sögurnar gamalkunnu um mikla gróšann af kešjubréfunum, fįum viš okkar daglega skammt af hlutabréfafįrinu ķ ašalfréttatķmum fjölmišlanna. Gręšgi, samanburšur og öfund eru ķ hįsęti.

Hvaš er til rįša?
Žetta sjįlfskaparvķti rķkisstjórnarinnar sżnir ekki fagleg vinnubrögš. Samkeppnisstofnun hefur mįliš til athugunar, en žeir hafa aš óbreyttu lķtiš vald til aš skerast ķ leikinn. Einn forystumašur Neytendasamtakanna benti į gr. 17 ķ samkeppnislögum, en žeir sem hafa lesiš hana sjį aš hśn er handónżt ķ žessu mįli. Ef viš byggšum viš jafnstrangar reglur og Bandarķkin ķ sambandi viš frelsi markašarins mundi ekki vera komiš svona illa fyrir okkur.

Frelsispostularnir ęttu žó ekki eftir aš taka upp gamla veršlagseftirlitiš? Žį gętu starfsmenn Samkeppnisstofnunarinnar loksins fariš aš vinna aš einhverju sem žeir eru fęrir um aš sinna og kunna frį fornu fari.

Žaš eru margir žęttir žessa pistils sem žyrftu miklu ķtarlegri umfjöllun, en fjölmišlar vilja ekki slķkt, plįssiš er takmarkaš eins og hjį CNN, plįssiš er takmarkaš og tķminn of naumt skammtašur til žess aš gefa fólki tękifęri til aš hugsa.

Höfundur er fyrrv. varaformašur Félags matvörukaupmanna og fyrrv. formašur veršlagsnefndar sama félags.



Mér žętti vęnt um aš heyra žitt įlit eftir lesturinn og hvet žig til aš skrifa ķ gestabókina.